De invoering van de Omgevingswet op 1 januari 2024 bracht voor alle Nederlandse gemeenten een grote opgave met zich mee: het ontwikkelen van een eigen omgevingsplan. Dit nieuwe instrument vervangt de oude bestemmingsplannen en bundelt alle regels over de fysieke leefomgeving in één document. Maar welke gemeente heeft al een omgevingsplan vastgesteld? En waar staan de andere gemeenten in dit proces?
Voor professionals die werken in het omgevingsrecht, de ruimtelijke ordening of aanverwante vakgebieden is het essentieel om te weten hoe ver gemeenten gevorderd zijn met hun omgevingsplan. In dit artikel beantwoorden we de belangrijkste vragen over de stand van zaken en geven we je praktische handvatten om de status in jouw werkgebied te controleren.
Wat is een omgevingsplan en waarom heeft elke gemeente er een nodig?
Een omgevingsplan is het centrale juridische instrument waarin een gemeente alle regels over de fysieke leefomgeving vastlegt. Het vervangt de oude bestemmingsplannen, beheersverordeningen en diverse gemeentelijke verordeningen die betrekking hebben op de leefomgeving. Elke gemeente in Nederland is wettelijk verplicht om een omgevingsplan te hebben.
De noodzaak voor dit nieuwe instrument komt voort uit de Omgevingswet, die streeft naar een integrale benadering van de leefomgeving. Waar voorheen regels verspreid waren over tientallen verschillende documenten, brengt het omgevingsplan alles samen. Dit maakt het voor burgers, bedrijven en professionals overzichtelijker om te zien welke regels gelden op een specifieke locatie.
De reikwijdte van het omgevingsplan
Het omgevingsplan bevat regels over bouwen, milieu, erfgoed, natuur en andere aspecten van de fysieke leefomgeving. Gemeenten kunnen hierin ook regels opnemen over gezondheid, veiligheid en duurzaamheid. Deze brede reikwijdte geeft gemeenten meer vrijheid om lokaal maatwerk te leveren.
Voor professionals in het omgevingsrecht betekent dit dat zij met één document kunnen werken in plaats van met een veelvoud aan bronnen. Dit vraagt wel om nieuwe kennis en expertise, aangezien de systematiek fundamenteel verschilt van die van de oude Wet ruimtelijke ordening.
Welke gemeenten hebben al een definitief omgevingsplan vastgesteld?
Op dit moment hebben slechts enkele gemeenten in Nederland een volledig nieuw omgevingsplan vastgesteld. De meeste gemeenten werken nog met het tijdelijke omgevingsplan dat automatisch is ontstaan bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Koplopers zijn onder andere gemeenten die al vóór 2024 experimenteerden met de nieuwe systematiek.
Gemeenten als Boekel, Voorst en enkele andere hebben de eerste stappen gezet richting een definitief omgevingsplan. Deze gemeenten fungeren als pioniers en hun ervaringen bieden waardevolle lessen voor andere gemeenten. Het proces om tot een definitief omgevingsplan te komen is echter complex en tijdrovend, waardoor de meeste gemeenten nog volop bezig zijn met de voorbereidingen.
Waarom loopt het tempo zo uiteen?
De verschillen in voortgang tussen gemeenten hebben diverse oorzaken. Kleinere gemeenten beschikken vaak over minder capaciteit en expertise, terwijl grotere gemeenten te maken hebben met een complexere ruimtelijke opgave. Ook politieke prioriteiten en beschikbare budgetten spelen een rol in het tempo van de planvorming.
Daarnaast kiezen sommige gemeenten ervoor om het omgevingsplan gefaseerd op te stellen, waarbij zij beginnen met bepaalde gebieden of thema’s. Andere gemeenten werken aan een integraal plan voor het gehele grondgebied, wat meer voorbereidingstijd vraagt, maar uiteindelijk een coherenter resultaat oplevert.
Wat is het verschil tussen een tijdelijk en definitief omgevingsplan?
Het tijdelijke omgevingsplan is automatisch ontstaan op 1 januari 2024 en bestaat uit de bestaande bestemmingsplannen en relevante verordeningen die van rechtswege zijn omgezet. Het definitieve omgevingsplan is een nieuw, integraal document dat de gemeente zelf opstelt volgens de systematiek van de Omgevingswet.
Het tijdelijke omgevingsplan vormt een overgangsoplossing die ervoor zorgt dat er geen juridisch vacuüm ontstaat. De oude regels blijven hierdoor van kracht totdat de gemeente ze vervangt door nieuwe regels in het definitieve omgevingsplan. Dit geeft gemeenten de tijd om zorgvuldig te werken aan een toekomstbestendig plan.
Praktische gevolgen voor professionals
Voor adviseurs en projectleiders betekent dit dat je in de praktijk te maken krijgt met twee soorten regelgeving. Bij het tijdelijke omgevingsplan moet je de oude bestemmingsplanregels raadplegen, terwijl je bij een definitief omgevingsplan werkt met de nieuwe systematiek. Dit vraagt om flexibiliteit en kennis van beide stelsels.
De bruidsschat, een set rijksregels die tijdelijk in het omgevingsplan is opgenomen, voegt hier nog een laag aan toe. Gemeenten moeten deze regels op termijn vervangen door eigen regels of expliciet overnemen. Het is daarom cruciaal om per project te controleren welke regels van toepassing zijn.
Wanneer moeten alle gemeenten hun omgevingsplan gereed hebben?
Alle Nederlandse gemeenten moeten uiterlijk op 1 januari 2032 een definitief omgevingsplan hebben vastgesteld. Deze deadline geeft gemeenten acht jaar de tijd om de transitie te voltooien. Het tijdelijke omgevingsplan blijft tot die datum rechtsgeldig als overgangsregeling.
De termijn van acht jaar lijkt ruim, maar de praktijk leert dat het opstellen van een omgevingsplan een intensief proces is. Gemeenten moeten niet alleen technisch en juridisch werk verrichten, maar ook participatietrajecten doorlopen en politieke besluitvorming organiseren. Veel gemeenten hebben daarom tussentijdse mijlpalen vastgesteld.
Tussentijdse wijzigingen en aanvullingen
Gemeenten hoeven niet te wachten tot 2032 om wijzigingen door te voeren. Zij kunnen het tijdelijke omgevingsplan tussentijds aanpassen of uitbreiden met nieuwe regels. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij concrete ruimtelijke ontwikkelingen die niet passen binnen de bestaande regels.
Deze gefaseerde aanpak stelt gemeenten in staat om ervaring op te doen met de nieuwe systematiek voordat zij het volledige omgevingsplan moeten vaststellen. Voor professionals biedt dit kansen om betrokken te raken bij deze ontwikkelingen en expertise op te bouwen.
Hoe kun je de status van het omgevingsplan in jouw gemeente controleren?
De status van het omgevingsplan kun je controleren via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) op omgevingswet.overheid.nl. Hier vind je zowel het tijdelijke omgevingsplan als eventuele wijzigingen of nieuwe onderdelen die de gemeente heeft vastgesteld. Ook de website van de betreffende gemeente biedt vaak actuele informatie.
Het DSO is het centrale loket waar alle omgevingsplannen digitaal beschikbaar zijn. Via de kaartviewer kun je inzoomen op specifieke locaties en zien welke regels daar gelden. Let er wel op dat de informatievoorziening nog in ontwikkeling is en dat niet alle functies al optimaal werken.
Aanvullende informatiebronnen
Naast het DSO kun je bij de gemeente zelf terecht voor informatie over de planning en voortgang van het omgevingsplan. Veel gemeenten publiceren een transitievisie of planning waarin zij aangeven wanneer zij welke onderdelen van het omgevingsplan willen vaststellen.
Voor professionals die regelmatig met omgevingsplannen werken, is het aan te raden de ontwikkelingen actief te volgen. Vakbladen, kennisnetwerken en bijeenkomsten over de Omgevingswet bieden waardevolle updates en de mogelijkheid om ervaringen uit te wisselen met collega’s uit het veld.
Hoe REEF helpt bij vraagstukken rondom het omgevingsplan
Bij REEF beschikken we over specialistische expertise op het gebied van omgevingsrecht en ruimtelijke ordening. Onze professionals ondersteunen gemeenten en andere organisaties bij de complexe opgave om een omgevingsplan te ontwikkelen en te implementeren. Dit doen we door:
- inhoudelijke expertise te leveren bij het opstellen en toetsen van omgevingsplanregels
- projectleiding en procesbegeleiding te bieden voor de transitie naar het nieuwe stelsel
- advies te geven over de juridische en beleidsmatige aspecten van het omgevingsplan
- capaciteit te leveren wanneer de eigen organisatie tijdelijk versterking nodig heeft
Ben je een specialist in omgevingsrecht die zijn expertise wil inzetten bij uitdagende projecten rondom de Omgevingswet? Of zoek je als organisatie ondersteuning bij jouw omgevingsplan? Neem contact met ons op voor advies en ontdek hoe we samen kunnen werken aan resultaat.